QUAN SÁT VÀ NHẬN BIẾT

 QUAN SÁT VÀ NHẬN BIẾT

 

Trong thiền, việc tập trung vào quan sát và nhận biết chính là một phần quan trọng. Đôi khi, tâm trí của chúng ta thật sự "Lu-mờ," và chúng ta không thể rõ ràng nhận biết được điều gì đang diễn ra.

 

Để cải thiện khả năng quan sát trong thiền.

 

Hãy chú ý đến hơi thở của thiền giả. Cảm nhận sự lên và xuống của ngực và bụng. Khi tâm trí bắt đầu lạc hướng, đưa nó trở lại với hơi thở.

 

Hãy tập trung vào những gì đang diễn ra ngay bây giờ. Điều này có thể là âm thanh của tiếng gió, cảm giác của cơ thể trên tấm thảm thiền, hoặc ánh sáng qua mắt nhắm.

 

Ngoài ra, đừng quá khắt khe với bản thân. Tâm trí sẽ luôn có những suy nghĩ và lạc hướng. Quan trọng là nhận biết và đưa nó trở lại với hiện tại một cách nhẹ nhàng.

 

Thiền là một kỹ năng, và nó cần thời gian để phát triển. Hãy kiên nhẫn và thực hành thường xuyên.

 

Ngoài việc tập trung vào hơi thở, thiền giả có thể mở rộng việc quan sát bằng cách chú ý đến các giác quan khác như thị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác. Ví dụ, thiền giả có thể quan sát màu sắc, hình dạng của các vật xung quanh, lắng nghe âm thanh của thiên nhiên, cảm nhận mùi hương của không khí...

 

Thiền đi bộ là một hình thức thiền động giúp thiền giả tập trung vào từng bước chân, cảm nhận cơ thể chuyển động và kết nối với môi trường xung quanh.

 

Nếu thiền giả gặp khó khăn trong việc tập trung, thiền giả có thể sử dụng các hình ảnh hướng dẫn để giúp tâm trí thiền giả yên tĩnh.

 

Việc mở rộng sự tập trung không chỉ giúp tăng cường khả năng quan sát mà còn mang đến những trải nghiệm thiền sâu sắc hơn.

 

Để hiểu rõ hơn về cách áp dụng điều này trong thực tế, hãy cùng khám phá chi tiết từng giác quan:

 

1. Thị giác:

 

Chú ý đến màu sắc, hình dạng, đường nét của các vật xung quanh. Hãy xem chúng như lần đầu tiên thiền giả nhìn thấy.

 

Quan sát sự chuyển động của các vật thể, ánh sáng, bóng đổ.

 

Thử nhắm mắt lại và quan sát những hình ảnh, màu sắc xuất hiện trong tâm trí.

 

2. Thính giác:

 

Chú ý đến mọi âm thanh, từ tiếng chim hót, tiếng gió thổi đến những âm thanh nhỏ nhất trong căn phòng.

 

Cố gắng phân biệt các âm thanh khác nhau và theo dõi sự chuyển đổi của chúng.

 

Chú ý đến những âm thanh phát ra từ cơ thể như tiếng tim đập, tiếng thở.

 

3. Khứu giác:

 

Chú ý đến những mùi hương xung quanh, từ mùi hoa cỏ đến mùi thức ăn.

 

Hít thở sâu để cảm nhận mùi hương một cách rõ ràng hơn.

 

Nếu không có mùi hương nào đặc biệt, hãy tưởng tượng một mùi hương mà thiền giả yêu thích.

 

4. Xúc giác:

 

Chú ý đến những cảm giác trên cơ thể như hơi ấm, lạnh, ngứa, đau.

 

Chạm vào các vật thể xung quanh và cảm nhận độ nhám, mịn, cứng, mềm của chúng.

 

Cảm nhận trọng lực tác động lên cơ thể khi thiền giả ngồi hoặc nằm.

 

Khi đi bộ trong thiên nhiên, kết hợp thị giác, thính giác, khứu giác và xúc giác để cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của thiên nhiên.

 

Khi ăn uống, chú ý đến màu sắc, mùi vị, kết cấu của thức ăn và cảm giác khi nhai nuốt.

 

Khi tắm, cảm nhận sự ấm áp của nước, mùi hương của sữa tắm và các cảm giác trên da.

 

Quan sát một cách không phán xét, chấp nhận mọi cảm giác và suy nghĩ xuất hiện.

 

Trong chánh niệm sát-na (satipaṭṭhāna) và lời dạy của Đức Phật trong kinh Tứ Niệm Xứ cùng kinh Niệm Hơi Thở, việc thực hành chánh niệm với các giác quan trong sinh hoạt hàng ngày chính là cách đưa chánh niệm (sati) và tỉnh giác (sampajañña) vào ngay đời sống thường nhật, chứ không chỉ ngồi thiền trên bồ đoàn.

 

Ba hoạt động bạn nêu (đi trong thiên nhiên, ăn uống, tắm rửa) đều thuộc về “chánh niệm trong các tư thế và sinh hoạt thường nhật” (iriyāpatha pabba) và “chánh niệm tỉnh giác” (sampajaññapabba) trong kinh Tứ Niệm Xứ. 

 

THỰC HÀNH:

 

ĐI BỘ TRONG THIÊN NHIÊN - KAYĀNUPASSANĀ + CẢM GIÁC QUA CÁC CĂN MÔN

 

Khi bước đi, biết rõ “đang đi” (gacchanto vā gacchāmīti pajānāti).

 

Đồng thời mở rộng chánh niệm đến sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý):

 

Thị giác: thấy màu xanh của lá, ánh nắng xuyên qua kẽ lá, hình dạng của mây… chỉ thấy sắc (rūpa), không dán nhãn “cây đẹp”, “trời xanh”.

 

Thính giác: nghe tiếng lá xào xạc, chim hót, gió thổi… chỉ nghe âm thanh sinh rồi diệt, không nghĩ “chim hót hay quá”.

 

Khứu giác: ngửi mùi đất ẩm, mùi hoa, mùi cỏ… chỉ biết “đang có mùi thơm/mùi hôi” sinh khởi.

 

Xúc giác: cảm nhận gió chạm da, mặt đất dưới bàn chân, hơi ấm của nắng… chỉ biết xúc chạm sinh rồi diệt.

 

Mỗi lần tâm chạy theo thích/ghét (ưa ngại), nhận biết ngay “đang có tham” hoặc “đang có sân”, rồi nhẹ nhàng quay lại đối tượng hiện tại.

 

Không cần cố tạo cảm giác “tuyệt vời” hay “hòa nhập với thiên nhiên”. Chỉ cần biết rõ các pháp (hiện tượng thân-tâm) đang sinh diệt đúng như thật (yathābhūta).

 

ĂN UỐNG - CHÁNH NIỆM TRONG SINH HOẠT THƯỜNG NHẬT + QUÁN VÔ THƯỜNG

 

Trước khi ăn: quán ngắn “ta ăn để nuôi thân này sống, chứ không vì tham đắm vị ngon” (như trong lời quán niệm trước bữa ăn của Tăng đoàn).

 

KHI ĂN:

 

Nhìn thức ăn: biết rõ “đang thấy màu sắc”.

 

Ngửi mùi: biết rõ “đang có mùi thơm/mùi chua…”.

 

Đưa thức ăn vào miệng: biết rõ cử động của tay.

 

Nhai: cảm nhận rõ kết cấu (giòn, mềm, dẻo…), vị (ngọt, chua, mặn, đắng…), nhiệt độ (nóng, lạnh…).

 

Nuốt: biết rõ cảm giác thức ăn trôi xuống cổ họng.

 

Nhận ra rằng vị ngon chỉ tồn tại trong khoảnh khắc chạm lưỡi rồi mất → đây là quán vô thường (anicca) ngay trong miếng ăn.

 

Nếu tham ái khởi lên (“muốn ăn thêm miếng nữa”), nhận diện ngay “tham đang sinh khởi”, không đè nén, cũng không chạy theo.

 

TẮM RỬA – CHÁNH NIỆM TRÊN THÂN + QUÁN BẤT TỊNH (NẾU THÍCH HỢP)

 

Khi nước chạm vào da: biết rõ “nước ấm/lạnh đang chạm vào da”.

 

Khi xoa xà phòng: cảm nhận mùi hương, cảm giác trơn, bọt… chỉ biết rõ các xúc này sinh rồi diệt.

 

Không tưởng tượng “mình đang được thư giãn tuyệt vời”, vì đó là thêm tưởng (saññā) và tham ái vào.

 

Có thể quán nhẹ: thân này chỉ là đất-nước-gió-lửa, đang được rửa sạch chất dơ… cuối cùng rồi cũng già, bệnh, chết → giảm bớt chấp thủ vào thân.

 

TINH THẦN CỐT LÕI CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY TRONG CÁC HOẠT ĐỘNG NÀY:

Sati - luôn nhớ quay về đối tượng hiện tại.

 

Sampajañña - tỉnh giác, biết rõ cái gì đang xảy ra trên thân và tâm.

 

Không dính mắc - không cố tạo ra trạng thái “tâm an lạc” hay “cảm nhận vẻ đẹp”. Chỉ cần thấy rõ các pháp sinh-diệt.

 

Atappa (tinh tấn), satima (chánh niệm), sampajañña (tỉnh giác) và vineyya loke abhijjhādomanassaṃ (đoạn trừ tham ưu ở đời) - như Đức Phật dạy trong kinh Niệm Hơi Thở.

 

NHƯ CÁC NGÀI THƯỜNG DẠY:

 

“Chánh niệm không phải là để có được cảm giác đẹp, mà là để thấy rõ bản chất thật của các pháp: vô thường, khổ, vô ngã.”

 

Vì vậy, khi bạn đi trong rừng, ăn cơm hay tắm rửa mà có chánh niệm như thế, đó chính là bạn đang thực hành con đường Bát Chánh Đạo ngay trong đời sống hàng ngày - không cần phải ngồi thiền mới gọi là tu.